ARCHITECT.NEMONEH.COM
مقاله ها
 
مقاله ها

مقالات
كاروانسرا در دشت های فلات
<< كاروانسرا

موقعیت كاروانسراها

گرچه حیاط مركزی شكل غالب كاروانسرا های ایران است، ولی در مورد این نوع ابنیه نیز مانند ساختمان مساجد و مدارس، با توجه به اقلیم هر منطقه از ایران، گوناگونی های مختلف جهت تطبیق با شرایط اقلیمی از لحاظ فرم و نوع مصالح دیده می شود.


تاریخچه ی كاروانسراها 
كاروانسرا در سواحل جنوبی دریای خزر 
كاروانسرا ها در كرانه شمالی خلیج فارس و دریای عمان 
كاروانسرا در نواحی كوهستانی و مرتفع 

كاروانسرا در دشت های فلات

زیباترین، مجلل ترین، وسیع ترین و بیشترین تعداد كاروانسرا ها در دشت های فلات ساخته شده و اكثر قریب به اتفاق آن ها دارای یك حیاط مركزی و دو و یا چهار ایوان بزرگ در جوانب حیاط می باشند. در این كاروانسرا ها اطاق مسافران در اطراف حیاط مركزی و اصطبل ها در پشت اطاق مسافران احداث شده است.

اطاق مسافرین معمولاً چند پله بالاتر از حیاط بوده تا هم از ورود آب و گل به درون اطاق ها جلوگیری شود و هم از گرد و خاك كف حیاط قدری دورتر باشند. در اطاق ها و حیاط، ایوانی به عرض حدوداً دو متر قرار داشته. مساحت اطاق ها غالباً از ده الی دوازده متر مربع تجاوز نمی كرده است. نور و تهویه اطاق ها از طریق بازشوی در ورودی و بعضاً پنجره آن تامین می شده است.

استاد محمد كریم پیرنیا نقل كرده اند كه این اطاق ها در نداشته اند و در تابستان بازشوی آن توسط پارچه و در زمستان توسط زیلو پوشیده می شده است. در اكثر اطاق ها، خصوصاً در كاروانسرا های مناطق شمالی، بخاری دیواری برای گرم كردن فضای اطاق و پخت و پز وجود داشته است.

بهترین و بزرگترین اطاق ها یا در پشت ایوان اصلی و یا در چهار زاویه كاروانسرا احداث می شده است. ایوان رویروی در ورودی با اطاق مجلل پشت آن غالباً شاه نشین و بهترین اطاق كاروانسرا بوده است. بعضی از كاروانسرا ها مانند كاروانسرای شرف در جاده سرخس - مشهد از دوره سلجوقی دارای دو حیاط بوده كه یكی مختص عامه مردم و دیگری جهت اشخاص معتبر بوده است .

تاورنیه می نویسد: "كاروانسرا ها مهمان خانه مشرق زمین هستند و با سبك مهمان خانه های ما خیلی فرق دارند. نه آن لوازم راحت و آسایش در آنها یافت می شود نه آن پاكی و تمیزی. بنای آن مربع است. تقریباً مثل محوطه دیر ها و معمولاً یك طبقه هستند. بنای دو طبقه به ندرت دیده می شود. یك درب بزرگ مدخل آن است و در وسط سه ضلع دیگر، یك تالار با یك طاق بزرگی ساخته شده كه مخصوص منزل محترمین است كه شاید آنجا منزل كنند.

در دو سوی تالار های وسط، اطاق ها و هجرات كوچكی است كه هر كس یكی از آنها را اختیار می كند. این هجرات در طول اضلاع در سه پا از زمین حیاط مرتفع تر و در یك خط بنا شده اند و طویله ها در عقب و پشت اطاق ها واقع هستند. گاهی طویله ها هم برای منزل كردن به راحتی اطاق ها می شوند. اغلب مسافرین در زمستان بیشتر میل به اقامت در طویله ها می كنند به جهت اینكه گرم است. طویله ها هم مثل تالار ها و هجرات، همه طاق پوش هستند و از هجرات كاروانسرا یك پنجره كوچك به طرف آخور طویله باز می شود كه شخص می تواند از آنجا نگاه كند و ببیند اسبش را خوب پرستاری می كنند یا نه؟

اخیراً در پشت آخور های طویله سكویی بسته شده كه سه چهار نفر می توانند قطار بخوابند و اغلب نوكر ها روی آن سكو ها طبخ می كنند.

فرش و تختخواب و لوازم طباخی تمام باید همراه مسافر ها باشد و آذوقه و ارزاق هم هرچه بخواهد از نان و روغن و میوه به اقتضای فصل به قیمت خوب از كاروانسرادار یا دهاتی های اطراف كه بر راه می آیند، باید خریداری نمایند. كاه و جو هم برای اسب ها هست مگر در چند منزل كه نبود.

در بیابان از بابت اجاره هجرات كاروانسرا ها چیزی از مسافر نمی گیرند و در شهر ها وجه دریافت می دارند كه خیلی مختصر است.

معمولاً كاروان داخل كاروانسرا نمی شود، به جهت اینكه گنجایش این همه جمعیت را ندارد و از حیوان و آدم در هر كاروانسرا بیش از یكصد سوار، نمی تواند منزل نماید. همین كه وارد می شوند هر كس حق دارد برای خود یك حجره انتخاب نماید. غنی و فقیر یكسان هستند و تفاوت درجه و مرتبه در این مكان ها منظور نمی شود."

در بعضی از كاروانسرا ها خدمات جنبی نیز ارایه می شده است؛ مانند كاروانسرای مهیار كه دارای آسیاب، نمازخانه، نانوایی، چایخانه و یك بازارچه بوده و یا كاروانسرای میبد كه دارای بازارچه، آب انبار، یخچال و یك چاپارخانه در مجاور آن بوده. بعضی از كاروانسرا ها مانند كاروانسرای علی آباد علاوه بر تاسیسات فوق دارای حمام نیز بوده است.

كاروانسرا های واقع در دشت های فلات نیز مانند سایر كاروانسرا ها جهت ایمنی همانند یك قلعه ساخته می شدند و غالباً دارای دیوار های بلند و چهار برج در چهار گوشه بنا و یك دروازه حفاظت شده در قسمت ورودی بوده اند. شب ها در كاروانسرا بسته می شده است.

این شكل درون گرا و كاملاً محصور كاروانسرا در اقلیم گرم و خشك ایران یك مزیت اقلیمی است و پوسته خارجی بنا كه به جز بازشو ورودی، كاملاً بسته می باشد، فضا های داخل ساختمان را در مقابل باد های كویری و شرایط نامساعد اقلیمی محافظت می كند. در داخل حیاط این كاروانسرا ها كه با مصالح بنایی مانند خشت، آجر و سنگ ساخته می شده، مانند یك خازن حرارتی در تعدیل دمای ساختمان در طی شبانه روز بسار موثر بوده است.

در بعضی از كاروانسرا ها واقع در حاشیه كویر مانند كاروانسرای اردكان، كاروانسرای زین الدین و كاروانسرای جوكار بادگیر هایی برای تهویه هوا و خنك نمودن فضای داخل ساختمان در ماه های گرم ساخته شده است.

احداث كاروانسرا فقط مختص به خارج از شهر نبوده، بلكه در داخل شهر نیز برای اقامت مسافران و تجار كاروانسرا هایی احداث می گردیده. البته اكثر كاروانسرا های مجاور بازار جنبه كاملاً تجاری پیدا می كرده و تجار عمده هر صنفی در یكی از كاروانسرا های مجاور یا داخل بازار فعالیت می كردند .

كاروانسرا هایی كه جنبه اقامتی - تجاری داشته اند مانند كاروانسرای مادرشاه در اصفهان و یا مهمان خانه بزرگ شاه عباسی در كاشان، تفاوت هایی با كاروانسرا های خارج شهر داشته اند كه در اینجا ذكر خواهد شد:

1- به سبب آنكه امنیت افراد و مال التجاره، در خارج از شهر بیشتر از داخل شهر در خطر بوده و امكان حمله راهزنان وجود داشته، كاروانسرا های بین راهی به صورت یك مجموعه مستقل و قلعه مانند احداث می شده؛ در صورتی كه در داخل شهر، كالبد فیزیكی و پوسته خارجی كاروانسرا با بافت شهر تلفیق شده و جزیی از آن می باشد.

2- از آنجا كه قیمت زمین در خارج از شهر ارزان بوده، كاروانسرا های خارج شهر اكثراً یك طبقه، و مساحت حیاط و زیربنای آنها نسبتاً زیاد بوده؛ در صورتی كه در داخل شهر، خصوصاً در اطراف بازار، قیمت زمین بسیار زیاد و در نتیجه ساختمان به صورت دو طبقه و پرورش مورد استفاده قرار گرفته اند كه جهت حفظ این گونه ابنیه نسبتاً مناسب بوده است. البته حفظ تمام كاروانسرا ها كه تعداد آنها بسیار و بعضاً در نقاط دور افتاده می باشند، میسر نیست. ولی با ایجاد عملكرد های جدید دیگر مانند قهوه خانه بین راهی، اقامتگاه مسافران، مركز جلب سیاحان، راهداری و یا در روستا ها به عنوان ابنیه ارایه خدمات به روستاییان می توانند استفاده شوند.

مثال بسیار خوب ایجاد یك عملكرد جدید برای یك كاروانسرای قدیمی، مهمانسرای عباسی یا كاروانسرای مادرشاه در اصفهان است كه یكی از بهترین نمونه های حفظ یك بنای سنتی و در عین حال بهترین مهمانسرای شهر اصفهان است.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

نویسنده :
 
مقالات
نظر شما
نام
ایمیل
تلفن
پیغام
 
 
 
مقالات
نظر شما

نام :مهسا
پیام :ممنون خیلی عالی بود

نام :
پیام :خوب بود مرسی

نام :رامین
پیام :خوب بود .خسته نباشید

نام :احسان
پیام :سلام
تشکر
بسیار غالی بود مرسی

نام :علی دالتون
پیام :salam ali bod mamnon

نام :علی دالتون
پیام :salam ali bod mamnon

 
صفحه اصلی
صفحه اصلی
مقاله ها
مقاله ها
تمام مقاله ها ::________
به ترتیب حروف الفبا ::________
آثار معماری
آثار معماری
آرشیتکت های نمونه
آرشیتکت های نمونه
آثار آرشیتکت ها
آثار آرشیتکت ها
سبک ها
سبک ها
فرهنگستان
فرهنگستان
خبرنامه
خبرنامه
درباره ما
درباره ما
ارتباط با ما
ارتباط با ما



| صفحه اصلی | درباره ما | ارتباط با ما | نقشه سایت | مقاله ها | آثار معماری | آرشیتکت های نمونه | آثار آرشیتکت ها | سبک ها | فرهنگستان |




کلیه حقوق این سایت وابسته به گروه نمونه می باشد
بازنشر مطالب منتشر شده در نمونه، در ساير سايت‌هاي اينترنتي ممنوع است، مگر به صورت لينك به صفحه‌ي مربوط در نمونه
© 2003_2015  nemoneh.com