ARCHITECT.NEMONEH.COM
مقاله ها
 
مقاله ها

مقالات
معماری تکيه دولت
<<فضای عمومی

عظیم­ترین نمایش­خانه تاریخ ایران

ساختمان­های تئاتر و نمایش از جمله بناهایی هستند که در کشور ما، متاسفانه بنا به هر دلیلی، نقش کمتری در تاریخ معماری و نمایش داشته­اند. ایجاد رویکردی تازه نسبت به معماری نمایش و طراحی و ساخت سالن­های مختص نمایش خصوصا نمایش­های سنتی و آیینی همچون تعزیه، که به عنوان "میراث فرهنگ معنوی" از آنها یاد می­شود، از جمله مواردی است که خلا آن در معماری کشور به چشم می­آید. در راستای چنین رویکردی، شناخت فضاها و بناهای اجرای نمایش­های سنتی و آیینی، یکی از ضرورت­ها می­تواند باشد. به دلیل اینکه نمایش در ایران عمدتا جریانی مردمی بود، از این رو نمایش، در فضاهایی که حضور مردم بیشتر بود، همچون میدان­های عمومی، حیاط کاروانسراها، چهار سوی بازارها، قهوه­خانه­ها و تکیه­ها، اجرا می­شد.

در این بین، تکیه دولت یکی از معدود بناهایی است که علاوه بر تاثیر بسزایی که در تاریخ تعزیه داشته، به عنوان بزرگ­ترین نمایش­خانه تمام اعصار ایران نیز شناخته شده است. تکیه دولت از جمله بناهایی بود که می­توانست با حضور و تداوم خود سهم بیشتری در تاریخ معماری و نمایش ایران داشته باشد. آنچه در ادامه می­آید نگاهی است به معماری تکیه دولت.

تاریخ احداث تکیه دولت

تکیه دولت، با فرمان ناصرالدین­شاه در سال 1284 هـ.ق. (البته در مورد تاریخ دقیق ساخت تکیه دولت، نقل­قول­های متفاوتی وجود دارد.) و مباشرت دوستعلی خان معیرالممالك (سرپرست ضرابخانه)، طی مدت حدود 5 سال (90 ـ 1284 هـ.ق.) با صرف هزینه­ای معادل یك­صدوپنجاه هزار تومان ساخته شد.

در زمان احداث تكیه دولت، در تهران حدود 40 تا 45 باب تكیه وجود داشت که باگذشت زمان بر شمار آنها افزوده شد و به 70 تا 80 تكیه رسید. در این میان، تکیه دولت به سبب نوع معماری­اش، بیش از سایر تكایای قدیم تهران همچون "تکیه حیاط شاهی" و "تکیه حاج میرزا آغاسی"، توجه مورخان و هنرشناسان ایرانی و غیرایرانی را به خود جلب کرده بود.

در خصوص علل ساخت تکیه دولت در كتاب تاریخچه كاخ گلستان و ابنیه سلطنتی نوشته یحیی ذكاء، آمده است:
"معتبر­ترین و وسیع­ترین تكیه­های تهران كه تعزیه­های دولتی در آن برگزار می­شد، تكیه "حاج میرزا آغاسی" (تکیه دولت قدیم) بود كه تكیه "عباس آباد" نیز نامیده می­شد. استقبال شدید مردم به خصوص زنان ازنمایش­های مذهبی، همچنین تنگی و كوچكی فضای تكیه عباس­آباد، لاجرم ازدحام و ناراحتی تولید می­كرد و كار اجرای شبیه­گردانی را مختل می­ساخت و اقتضای زمان و اوضاع نیز تكیه بزرگ­تر و وسیع­تری را طالب بود، از این­رو ناصرالدین شاه ضمن دادن دستور شروع بنای شمس العماره، امری نیز برای ایجاد تكیه بزرگی در داخل ارگ سلطنتی به دوستعلی خان معیرالممالك صادر كرد."


دارالخلافه ناصری

موقعیت تکیه دولت

در مورد موقعیت دقیق تکیه دولت، تفاوت­هایی جزیی در اسناد برجای­مانده موجود است. باوجود این موقعیت این بنا در جنوب­غربی كاخ گلستان، کنار شمس­العماره و روبروی مسجد شاه سابق را همه تایید كرده­اند، اما در خصوص قطعه زمین مورد استفاده برای احداث این بنا، پژوهشگران اظهارنظرهای متفاوتی کرده­اند؛ برخی معتقدند كه فقط منزل مسكونی امیركبیر بعد از مرگش تخریب شده و به این منظور اختصاص یافته است و برخی دیگر نیز نوشته­اند كه منزل امیركبیر همراه با قسمتی از زندان­خانه دولتی و سیاهچال كه گرمابه مخروبه­ای بود و انبارهای قدیمی، محل احداث تکیه دولت بوده است.

معمار تکیه دولت

در دوره قاجار معماران معروفی همچون محمد­تقی­خان معمارباشی؛ معمار دارالفنون، استاد علی­محمد کاشی؛ معمار شمس­العماره، محمدابراهیم­خان معمارباشی؛ معمار تکیه سیدنصرالدین و میدان توپخانه و چند تن دیگر می­زیستند، با این وجود در هیچ­یک از اسناد و منابع دوره قاجار به­طور صریح به معمار یا معماران تکیه دولت اشاره­ای نشده است. اما در کتاب معماران ایران؛ از آغاز دوره اسلامی تا پایان دوره­قاجار، با استناد به فهرست یحیی ذکاء (مقاله معماران و استادکاران دوره اسلامی) و همچنین در مقاله آقای عنایت .. شهیدی با عنوان تکیه دولت و بررسی­های ناقص و نادرست درباره آن، به نقل از استاد کریم پیرنیا، استاد حسینعلی مهرین به­عنوان معمار تکیه دولت ذکر شده است.


تکیه دولت در کنار عمارت­های دارالخلافه

با توجه به اینکه اکنون از این بنای باعظمت اثری برجای نمانده است، با استناد به اطلاعات موجود و همچنین تصویر رنگی این تکیه اثر استاد کمال­الملک که گویاترین سند معتبر باقی مانده از این بنا می­باشد، به معرفی معماری آن می­پردازیم.

معماری تکیه دولت را، برخی محققان همچون "خانم کارلاسرنارا"، "دکتر فوریه" و "لرد کرزن" اقتباسی از "آلبرت هال ـ Albert Hall" لندن یا تماشاخانه­ها و آمفی­تئاترهای غربی دانسته­اند. البته با توجه به این­که سفر اول ناصرالدین­شاه به اروپا در سال 1290 هـ.ق. انجام گرفته و طبق اسناد تکیه دولت طی سال­های 90 ـ 1284 هـ.ق. ساخته شده بود، این نظر کمی تامل برانگیز می­باشد. سایر پژوهشگران از جمله بهرام بیضائی، مهدی فروغ و یحیی ذکاء نیز معتقدند که ساختمان تکیه دولت بر اساس طرح میدان­ها و برخی کاروانسراها و تکایا طراحی و ساخته شده بود.


تصویر رنگی تکیه دولت اثر استاد کمال­الملک

شکل کلی بنای تکیه دولت از بیرون به­صورت منشوری هشت­ضلعی بود که در داخل به یک استوانه­ کامل با قطر میانی حدود 60 متر تبدیل می­شد. این بنا با ارتفاعی حدود 24 متر در چهار طبقه (با احتساب سرداب­ها و زیرزمین) با مساحت تقریبی 2824 مترمربع و گنجایش حدود بیست­هزار نفر طراحی شده بود.

تکیه دولت تا پیش از احداث کاخ­ها و ساختمان­های بلند در اواخر دوره قاجار، از بلندتربن بناهای پایتخت بود به­طوری­که از پنج فرسنگی شهر پیدا بود. اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین شاه، در یادداشت­های خود در مورد تکیه دولت چنین نوشته است:
"... تکیه دولت از بناهای بسیار عالی دولتی است که مدور و چهار طبقه ساخته شده و همه از آجر است. این تكیه از پنج فرسنگی تهران همچون کوه عظیمی در میان شهر پیداست و به جز این بنا، گنبدهای مساجد و غیره كه بسیار مرتفع هستند، هیچ نمایان نیستند..."


نمای بیرونی تکیه دولت

در هر طبقه تکیه، غرفه­ها و طاق­نماهایی مشرف به فضای مركزی وجود داشتند که هرکدام برای یکی از بزرگان کشوری و اعیان در نظر گرفته شده بود. تعدادی از این غرفه­ها دارای در و پنجره­های ارسی بودند و دسترسی به آنها، از طریق دالان­ها و راه­پله­های پشت غرفه­ها امکان­پذیر بود.

ساموئل بنجامین، در کتاب "ایران و ایرانیان" مشاهدات خود را از تكیه دولت طی سال­های 1300 تا 1303 هـ.ق. که در ایران بود، چنین می­نویسد:
"موقعی كه از كالسكه پیاده شدم، با كمال تعجب ساختمان استوانه­ای شكل مجللی را در مقابل خود دیدم كه به وسعت و بزرگی آمفی­تئاتر "ورونا" بود و با آجر و سنگ به سبك بسیار زیبایی ساخته شده بود."

"... ظاهرا معمار بزرگ این تكیه خواسته بود ثابت كند كه نقشه یك ساختمان را طوری می­توان طرح كرد كه بدون دكوراسیون و تزیین هم ابهت و جلال خود را حفظ كند. ضمنا طوری تنوع در فرم و شكل غرفه­های اطراف به كار برده بود، كه چشم را خسته نمی­كرد. خود این تنوع زیبایی خاصی به تكیه می­داد. در حقیقت معمار هنرمند، نبوغ و استعداد ذاتی خود را در این ساختمان بی­مانند نشان داده است. غرفه­هایی كه برای شاه در نظر گرفته شده بود ارتفاع بیشتری داشت و بلندی سقف و سر در آن درست دو برابر غرفه­های مجاور بود ..."

"... تردیدی ندارم كه اگر این تكیه یا آمفی­تئاتر به جای آجر، مانند آمفی­تئاترهای روم قدیم از سنگ مرمر هم ساخته می­شد، باز به هیچ وجه بر زیبایی و عظمت آن افزوده نمی­گشت. واقعا توصیف زیبایی طاق­ها و سردرهای هلالی شكل تكیه امكان­پذیر نیست. ایرانی­ها در حقیقت استاد این نوع معماری در جهان هستند. قطعی است كه ایرانیان طاق­های هلالی شكل را خیلی قبل از رومی­ها می­ساخته­اند. رومی­ها این سبك را از ایرانی­ها تقلید كرده­اند و با آنكه به طاق­های هلالی شكل خود خیلی مباهات می­كنند، با این حال هرگز كار آنها به زیبایی و اصالت كار ایرانیان نیست."


صحنه نمایش و فضای داخلی تکیه دولت

فضای میانی تکیه به چند بخش تقسیم می­شد؛ صحنه نمایش به­صورت سكویی دایره­ای با ارتفاعی حدود یك متر و قطر هیجده تا بیست متر در مرکز استوانه برای اجرای مراسم تعزیه و شبیه­خوانی طراحی شده بود که در چهار طرف پله­هایی برای بالا رفتن از آن قرار داشت. پیرامون سکو، مسیری به­عرض تقریبی شش متر برای حركت اسب­ها و سربازان تعزیه درنظر گرفته شده بود. بعد از این فضای شش متری، فضایی برای تماشاگران، سپس پلکان­هایی سنگی (با شش پله) برای نشستن پیش­بینی شده بود، كه تا دیواره بنا ادامه داشتند.

پوشش سقف تکیه، با دهانه­ای حدود 60 متر از عمده مسائل معماری آن بود که برای پوشش آن، داربستی از الوار و تیرهای چوبی (به­صورت هشت نیم­دایره) که با میله­ها و تسمه­های آهنی به هم قفل و بست شده بودند، روی دیوارهای بنا قرار گرفته بود. این سازه استخوان­بندی سقفی به شکل گنبد بر روی صحن بنا را تشکیل می­داد که در مواقع لزوم چادر یا پوششی دیگر بر روی آن کشیده می­شد.

در اواسط سلطنت مظفرالدین شاه، فشار پوشش چوبی سقف در طبقه چهارم خرابی­هایی ایجاد كرد، ازاین­رو برای حفظ قسمت­های دیگر بنا از سقف و طبقه چهارم صرف­نظر شد و آن را تخریب و دو طبقه زیرین را مرمت كردند. سقف جدید تکیه نیز، که با کمک مهندسین خارجی و مصالحی از خارج تهیه شده ­بود، با پوششی متشکل از 12 نیم­دایره آهنی که با پیچ و مهره به یکدیگر متصل و توسط سیم­های فنردار آهنی نگهداری می­شدند، اجرا شد.


سازه سقف تکیه دولت

تکیه دولت، پس از مشروطه با نفوذ و تاثیر فرهنگ و هنر غرب بر كشور و پیدایش تئاتر و نمایش جدید در ایران، ارزش و اهمیت پیشین خود را از دست داد. حتی گاهی مراسمی غیر از اجرای تعزیه نیز در آن برگزار شد؛ چنانچه در سال­های 1302 و 1304 شمسی، با مرمت برخی از قسمت­های تکیه، آن را برای برگزاری "نمایشگاه امتعه وطنی" و تشكیل "مجلس موسسان" در نظر گرفتند.

تکیه دولت، عظیم­ترین نمایش­خانه تاریخ ایران، سرانجام در سال 1326 به علل نامعلومی تخریب شد. (البته تاریخ دقیق تخریب تكیه نیز به درستی معلوم نیست.)

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

دید هفتم : منبع
 
مقالات
نظر شما
نام
ایمیل
تلفن
پیغام
 
 
 
مقالات
نظر شما

نام : محمد مروتي
پیام :لطفا از اين دست مطالب بيشتر ارائه فرماييد

نام : مسعود زمانیها
پیام :تشکر میکنم از دوستان در دید هفتم
چشم

نام :نهال
پیام :ممنون خوب بود فقط تعداد عکسهارو هنوز بیشترو متنوع ترکنید واگه میشه اثارمعمارهای معروف ایرانی قدیم وجدید هم بگذارید.

نام : مسعود زمانیها
پیام :بله حتما در اولین فرصت

نام :شبنم
پیام :به نظر من کمی ابهام درباره تاریخ اولین سفر ناصر الدین شاه یا تاریخ ساخت تکیه دولت و شمس العماره وجود داردویا اینکه نمی توان فرضیه ساخت تکیه از روی البرت هال لندن را ندیده گرفت زیرا که اگر اولین سفر شاه در سال 1890 بوده چگونه دستور ساخت شمس العماره را در سال 1865 با دیدن ساختمان های چند طبقه اروپایی داده است؟

نام :asal
پیام :mer30 ali bod

نام :حمید
پیام :ممنون از مطالب

نام :mani
پیام :mamnoon misham manabesh ro baram message konin

merci

نام :m.abdali
پیام :مرسی خوب بود

نام : مسعود زمانیها
پیام :خوشحالم که مفید بود

 
صفحه اصلی
صفحه اصلی
مقاله ها
مقاله ها
تمام مقاله ها ::________
به ترتیب حروف الفبا ::________
آثار معماری
آثار معماری
آرشیتکت های نمونه
آرشیتکت های نمونه
آثار آرشیتکت ها
آثار آرشیتکت ها
سبک ها
سبک ها
فرهنگستان
فرهنگستان
خبرنامه
خبرنامه
درباره ما
درباره ما
ارتباط با ما
ارتباط با ما



| صفحه اصلی | درباره ما | ارتباط با ما | نقشه سایت | مقاله ها | آثار معماری | آرشیتکت های نمونه | آثار آرشیتکت ها | سبک ها | فرهنگستان |




کلیه حقوق این سایت وابسته به گروه نمونه می باشد
بازنشر مطالب منتشر شده در نمونه، در ساير سايت‌هاي اينترنتي ممنوع است، مگر به صورت لينك به صفحه‌ي مربوط در نمونه
© 2003_2015  nemoneh.com